Het Socratisch gesprek in actie
Vrijdagmiddag 27 januari 2012 heb ik voor het eerst het Socratische café in Amsterdam bezocht en dat viel niet tegen! Er waren 32 mensen waaronder een grote groep jongeren van de Theaterschool. Als aanvulling op het vak ‘producties’ hadden zij bedacht om met elkaar het Socratisch café te bezoeken. Er werden vier groepen van acht deelnemers geformeerd en in mijn groep zaten twee van deze boeiende studenten.
Ik wil heel graag mijn ervaring met het Socratisch gesprek weergeven om tot een realistische vergelijking met AI te kunnen komen.
Allereerst wordt het thema ‘waarheid’ ingeleid door een van de vier gesprekleiders. Hij vertelt een interessant verhaal over de herkomst van het woord ‘waarheid’. De Griekse naam voor waarheid is ‘alitheia’ . ‘a’ betekent ‘niet’ en lethe betekent ‘vergeten’. De Lethe is een van de vijf rivieren die door de onderwereld stroomt: de rivier van vergetelheid. De mythe vertelt dat de zielen van gestorvenen na een lange reis zich verzamelen om terug te keren naar het aardse bestaan. Zij bevinden zich op een droge, hete vlakte nabij de rivier. Zij lessen hun dorst, drinken teveel en worden zo ondergedompeld ‘in vergetelheid’. the word has several pronunciations, the members of the band refer to themselves
Na de inleiding formeren zich vier groepen met een gespreksleider. De structuur van het gesprek is als volgt:
1. Vaststellen van het thema c.q. de vraag
2. Iedereen vertelt een ervaring m.b.t. het thema (recent en los van emoties)
3. De groep kiest een ervaring die onderzocht gaat worden
4. De groep bevraagt de inbrenger van de gekozen ervaring
5. Iedereen beantwoordt de uitgangsvraag met argumenten
Het thema is ‘waarheid’ en de vraag is ‘wat is waarheid?’.
De eerste reacties uit de groep:
 Waarheid is subjectief
 Waarheid is wat ik ten diepste weet
 Waarheid is dat ieder mens gelukkig wil zijn
 Waarheid is geen wijsheid
 Wijsheid komt voort uit waarheid
 Iemand die wijs is, spreekt waarheid
 Kan ik ooit weten wat waarheid is?
Iedereen krijgt de tijd om na te denken over een praktisch voorbeeld waarbij ‘waarheid’ of juist ‘onwaarheid’ wordt ervaren en schrijft dit kort op. Uit elke ervaring wordt, met hulp van de gespreksleider, een stelling geformuleerd. Het voert te ver om hier alle ervaringen/voorbeelden te beschrijven, maar de stellingen zijn wel van belang om te noemen:
 Waarheid is wat gezegd moet worden, ongeacht vriendschap
 Waarheid is een gedeelde, oprechte emotie
 Waarheid hangt af van de mens die het zegt
 In waarheid weet je wat goed voor je is
 Waarheid is belangeloos
De gespreksleider vat elke ervaring kort samen en benoemt daarbij de geformuleerde stelling. Iedereen maakt nu individueel zijn keuze wat op nummer 1 en op nummer 2 staat om gezamenlijk te onderzoeken. Als de stemmen staken mag de gespreksleider zijn beslissende stem toevoegen. De meeste stemmen gaan naar ‘ in waarheid weet je wat goed voor je is’. De inbrenger van deze ervaring vertelt nu gedetailleerd: ‘wat beleefde je?’, ‘wat deed je?’, ‘wat dacht je?’. Het gaat om de feitelijke gegevens. De rest van de groep stelt daarna vragen om de ervaring zo goed mogelijk in beeld te krijgen. Zij moeten als het ware een foto van de situatie kunnen maken. Zij moeten zich volledig proberen in te leven in de geschetste situatie.
De opdracht aan de individuele groepsleden is:
1. Verplaats je in de voorbeeldsituatie en zeg of je het eens of oneens bent met de stelling. Focus op waarheid.
2. Geef argumenten (waarom).
N.a.v. de argumenten komen er nieuwe vragen naar boven: ‘Leidt ondervinding tot waarheid?’
Conclusie is dat iedereen ‘ja’ zegt tegen de stelling ‘in waarheid weet je wat goed voor je is’.
Tot slot mocht ik mijn reactie geven op de bijdragen van de groepsleden die hun uiterste best hebben gedaan om zich in te leven in mijn voorbeeld.
Ik vind het steeds weer bijzonder dat je zo’n fascinerend gesprek kan voeren met mensen die je nog nooit eerder hebt ontmoet. Dat het mogelijk is om gezamenlijk een fundamentele vraag te onderzoeken en tot consensus te komen, met respect voor ieders inbreng en met daadwerkelijke instemming van alle deelnemers. Niet door te overtuigen, maar door een onderzoekende houding waar het belang van ‘ruimte bieden’, ‘luisteren’ en ‘zoeken naar de juiste formulering’ een spannende bezigheid is. Ik voelde mij werkelijk ‘bevraagd’ (niet ondervraagd), gehoord en geholpen bij het verwoorden van een voorbeeld waarin ik ‘waarheid’ heb ervaren. Ook is het mooi te ontdekken dat we zo makkelijk het woord ‘waarheid’ gebruiken, maar wat betekent het eigenlijk….. daar kan je dus makkelijk een hele middag mee vullen. De Socratische methode geeft structuur en kaders waarbinnen het gesprek plaatsvindt en zorgt voor focus op de vraagstelling. Tegelijkertijd biedt het vrijheid, ruimte en rust voor onderzoek.
Ik heb mij opgegeven voor een training ‘Socratisch gespreksleider!’
Leren is het vuur aansteken, geen vat vullen!