Afgelopen vrijdag was ik naar een eerste collegedag van een leergang Arbeid en Organisatie van het NIP (Nederlands Instituut van Psychologen). Hoewel ik doorgaans niet zo gesteld ben op een sterk frontale aanpak met lezingen door experts, moet ik dit keer met genoegen bekennen dat het toch inspirerend kan zijn als het onderwerp hot en actueel en de sprekers wat te zeggen hebben.
Zo ook nu, want het AOW-plan van het kabinet ligt er, de oudere werknemer staat in de schijnwerpers en de lezingen waren van Hans Kombrink (oud staatssecretaris en PvdA-kamerlid), Peter Ester (kroonlid SER en lid commissie Bakker), Herman Kappelle (hoogleraar fiscaal pensioenrecht) en Paul Schnabel (sociaal cultureel planbureau). De tussenstand is 1-3 voor zover het 65-67 plan betreft om overigens deels verschillend redenen. Over twee dingen waren alle sprekers het wel eens: de AOW-verhoging is maar een element in wat er moet gebeuren (het probleem is namelijk de arbeidsparticipatie) er bestaan veel mythes en misverstanden rond het thema.
Daarom een hele reeks door mij genoteerde opmerkelijke feiten en uitspraken, die toch her en der de boel deels op zijn kop zetten. Overigens in een wat willekeurige volgorde, zonder perse te hoeven noemen van wie welke uitspraak was.

• Vanaf de jaren tachtig in de vorige eeuw is de arbeid sterk geflexibiliseerd, vanwege de opkomende 7-24 uurs-consument, filepreventie en de bestrijding van (dreigende) jeugdwerkloosheid.
• Sociale zekerheid voor ZZP-ers moet worden geregeld om meer werknemers te verleiden hun baan op te zeggen.
• De bevolkingskrimp – en die zet binnen 6 jaar echt in – zal vooral invloed uitoefenen door het steeds moeilijkere handhaven van ons huidige voorzieningenniveau.
• Er zijn heel veel 55-plussers die zouden willen werken maar gewoon niet aan de bak komen; dit heeft naast economische vooral ook sociale consequenties.
• Het gaat bij de oplossing niet alleen om het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd maar om toename van arbeidsparticipatie.
• De arbeidsmarkt werkt als markt niet of slecht voor ouderen. Economische insteek is dominant. Sociale gevolgen moeten echter worden opgelost door randvoorwaarden te scheppen. Dat kan door:
o besef dat veel werknemers blij zijn dat ze kunnen stoppen (zwaar of saai werk),
o meer aandacht voor de combinatie zorg en arbeid,
o een goed demotiebeleid en
o ander (minder zwaar) werk
• De arbeidsmarkt is – ondanks dat dat nu in tijden van crisis anders lijkt – krap en zal nog krapper worden. De kernvraag voor werkgevers is dan hoe je goede mensen boeit en bindt.
• Dat heeft alles te maken met goed HRM-beleid. De babyboomers nemen massaal afscheid en dat levert een heel grote vervangingsvraag. Dit is definitief vanaf 2016 en het gat in 2040 is opgelopen tot 700000. Er is dus een economische noodzaak voor goed levensfasebewust personeelsbeleid.
• Call to action:
o Nu meer ouderen aan de slag (reïntegratie, minder deeltijd, doorwerkbonus en betere aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs)
o Inzetbaarheid en werkzekerheid (en dat is wat anders dan baanzekerheid) voor iedereen (werkbudget, werkverzekering)
o Streven naar duurzame participatie.
• Eigen regie van de werknemer is hierbij cruciaal
• Demografisch gezien is de vergrijzing niet dat mensen ouder worden maar dat er meer mensen oud worden (de laatste 50 jaar is de levensverwachting van mensen die 65+ worden amper gestegen maar het aantal mensen dat 65 jaar is verveelvoudig)
• Ophogen van de AOW-leeftijd van 65 naar 67 is helemaal niet nodig als je de feitelijke pensioeneringsleeftijd (die is namelijk gemiddeld 62,2) weet te verhogen tot 65.
• Een oplossing voor iedereen bestaat niet: de oudere is een heel heterogene groep en de zestiger van nu is een heel andere dan die van 20 jaar terug.
• De arbeidsparticipatie van ouderen (en de focus moet vooral gericht op 55-65) is Europees gezien in Nederland hoog, maar in aantal uren per oudere laag.
• Met name oudere vrouwen ontbreken in de arbeidsrelaties: dit is niet omdat ze weg zijn gegaan maar omdat ze er nooit zijn geweest.
• De oudere van nu blijkt niet gezonder dan die van vroeger: er worden meer mensen oud met een ongezondere levensstijl.
• Ouderen zijn vooral duur door de hele hoge kosten voor gezondheidszorg: 1500 mensen boven de 100 souperen 1% van alle kosten; 1% Nederlanders van 85+ kosten 12,5 procent van dat bedrag,.
• Met name de zestiger van nu is een vitale, rijke Nederlander: hij steunt zijn kinderen en verzorgt zijn ouders.