De Middeleeuwen stonden in het teken van de kerkelijke overheersing en de verering van God. Tot de dag van vandaag worden nog steeds godsdienstoorlogen uitgevochten. Maar in onze Grondwet van 1848 werd de godsdienstvrijheid uiteindelijk bekrachtigd. Vorige eeuw werd gedomineerd door Wereldoorlogen en de hunkering naar vrijheid. In 1957 kwam deze wens in vervulling. In dat jaar werd het Verdrag van Rome afgesloten om de samenwerking tussen de landen in Europa te bevorderen. De voorloper van de huidige Europese Unie werd opgericht om duurzame vrede tot stand te brengen in het onstabiele Europa van na de Tweede Wereldoorlog. En nu vechten we in ons economisch systeem een strijd van allen tegen allen om geld te verdienen ten koste van de ander.

Homo Economicus
Het moderne leven wordt gedomineerd door de wurggreep van de economie op onze samenleving. Alles draait om geld, groei en productiviteit. De kwartaalcijfers van bedrijven sturen het gedrag van bestuurders en investeerders. De angst afgestraft te worden door beleggers noopt bedrijven tot een korte termijn beleid en het doorschuiven van de echte problemen. Bedrijven die in de gevarenzone terecht komen vormen weer een prooi voor speculanten die uit zijn op hun ondergang. En in de financiële wereld hoef je het geld niet eens te bezitten om te speculeren. Via een hefboomconstructie wordt met geleend geld gespeculeerd. Zonder waarde toe te voegen wordt met geld nog meer geld gemaakt. En wij doen volop mee aan de ratrace. De moderne mens is een calculerende consument geworden. Maar de belangen zijn tegengesteld. Want tegenover elke winnaar staan vele verliezers. Het hedendaagse kapitalisme heeft veel weg van een piramidespel met de samenleving in de kansloze voet van de piramide.

Kwaliteit van de toekomst
In deze crisistijd is het goed dat wij een Staatshoofd hebben die al een generatie lang ervaring heeft en boven de partijen staat. In haar Kersttoespraak sprak onze Koningin:
“Geen land kan er wél bij varen als mensen alleen zijn gericht op eigen gewin. Bij het bepalen van de waarde van alles moet daarom meer gelden dan geld alleen. Geldzucht en zich verrijken vervormen het doel van de economie.”
Maar Koningin Beatrix heeft ook het vermogen een generatie vooruit te kijken:
“In elke besluitvorming moet de kwaliteit van de toekomst meetellen. Die ligt in beschermen van natuur en milieu, respect voor het culturele erfgoed en onderkennen van de immateriële waarden die zin geven aan beschaving. Met de afwegingen die nu worden gemaakt staat ook het leven van wie na ons komen op het spel; niemand mag daarvoor de ogen sluiten.”

130-kilometerbestuurders
Die boodschap van de Koningin zal hopelijk ook voor het huidige kabinet zijn bedoeld. Want een kabinet dat zich opstelt als de bestuurders van de BV Nederland gaat voorbij aan belangrijke waarden van ons land. Cultuur en natuur mogen nooit ondergeschikt worden gemaakt aan de economie. Het regeren van een land vraagt om meer dan sanering van overheidsfinanciën. En natuurlijk kunnen we de schuldencrisis niet oplossen door nog meer schulden te maken. Het land heeft nu behoefte aan duurzame oplossingen die ook houdbaar zijn voor toekomstige generaties. Maar wat de aandeelhouderswaarde is voor bedrijven, zijn de peilingen voor politici. En dus kiezen ook zij veelal ook voor korte termijn oplossingen waarmee zij snel kunnen scoren en schuiven de echte problemen door.

Regie bij de samenleving
Het is duidelijk dat de vrije markteconomie en de overheid alleen de crisis niet kunnen oplossen. De verzorgingsstaat en het Zwitserleven gevoel komen nooit meer terug. De samenleving zal de regie dus over moeten nemen. Wij krijgen dan meer invloed over onze eigen toekomst, onderwijs, werk, zorg en pensioen.

En laten we ons daarbij vooral inspireren door de filosofische poëzie van de dichter Lucebert. In zijn gedicht ‘De zeer oude zingt’ verplaatst hij zich in de Griekse wijsgeer Parmenides (515 v.Chr.) en geeft diens gedachten weer in het perspectief van de tijd: het verleden, het heden en de toekomst.

De zeer oude zingt

er is niet meer bij weinig
noch is er minder
nog is onzeker wat er was
wat wordt wordt willoos
eerst als het is is het ernst
het herinnert zich heilloos
en blijft ijlings

alles van waarde is weerloos
wordt van aanraakbaarheid rijk
en aan alles gelijk

als het hart van de tijd
als het hart van de tijd

Lucebert