tom kniesmeijer

Speech die ik mocht houden tijdens de "LENTE IN DE WINTER" bijeenkomst/feest op 20 november 2010, georganiseerd door Nannet van der Kleijn en Rob van Schaik, ter ere van hun beider vijftigste verjaardag.

Het is een behoorlijke uitdaging om zomaar even tien minuten over de Seizoenen van de Tijdgeest te spreken. De meeste presentaties over mijn boek lopen uit tot zo’n anderhalf uur. Iets zegt me dat u daar op dit moment niet op zit te wachten. Een vogelvlucht dan maar, gecombineerd met een kleine preek, waarin ik mezelf de rol van apostel van het lenteoptimisme aanmeet.

50 jaar is een mooie leeftijd. Ik ben bij het schrijven van mijn boek ook precies vijftig jaar terug gegaan, naar 1960. Ik heb de ontwikkelingen in de cultuur en de tijdgeest vanaf dat jaar goed op me in laten werken. Het viel me direct op dat onze gebruikelijke indeling van de geschiedenis, in decennia, niet werkt.

Wat we nu ‘de revolutie van de jaren zestig’ noemen, bijvoorbeeld, begon pas in 1966. De eerste jaren van dat decennium waren gehuld in nostalgia en reflectie. Rock’nRoll werd in 1960 dood verklaard. Ramona van de Blue Diamonds was de hit van het jaar. In 1963 zongen we nog mee met Spiegelbeeld van Willeke Alberti en in 1965 was The Sound of Music de hitfilm. Iemand die in een van deze cultuuruitingen de revolutie ziet, mag zich melden.

De tijdgeest houdt zich niet aan de keurige rechte lijn van een decennium.
Ik ontdekte dat de tijdgeest een vloeiender lijn volgt, een natuurlijker lijn. De tijdgeest ontwikkelt zich aan de hand van een cyclus. Zo om de vijf à zes jaar slaat hij om. We schuiven dan een Seizoen op. Tijdens de eerste vijf jaar van de zestiger jaren hield Nederland zijn winterslaap.
Vanaf 1966 echter schoten de vernieuwende bewegingen als krokussen uit de grond. Provo’s staken het Lieverdje in brand, rock en LSD kwamen in de mode, hippies dansten naakt in het Vondelpark en Kabouters probeerden ons een groenere levensstijl mee te geven. Dolle Mina zette de vrouwenrechten op de agenda. De lente is het seizoen van voorlopers, maar vanaf 1971 begon de gehele maatschappij een graantje mee te pikken. De zomer breekt aan, het emancipatiefruit hangt laag en het wordt overal in het land geplukt door vrouwen die op VOS cursus gaan – Vrouwen Oriënteren zich op de Samenleving. Verdwenen zijn stoere, eenduidige cowboys als John Wayne. David Bowie en Marc Bolan maken goede sier met hun androgyne persoonlijkheid en uitzinnige kledingstijl. Taboes worden overal doorbroken. De Nederlandse film uit die jaren werd vooral omschreven als ‘het kan geen Nederlandse film zijn als er niet minimaal één naakte vrouw door beeld loopt. Vrij Nederland heeft zelfs een rubriek waarin pedoseksuelen contact zoeken en ouders vroegrijpe kinderen aanbieden.

Het gaat een aantal jaren goed met de vrijheid blijheid, maar eind jaren zeventig loopt de samenleving krakend vast. Dat is ook logisch. Wanneer iedereen zijn persoonlijke ruimte uitbreidt, staan we uiteindelijk op elkaars gevoelige tenen en ontstaat er ruzie. Herfst in de tijdgeest, dus. Vanaf 1977 wordt de tijdgeest gedomineerd door de woede van punk, de depressie van het doemdenken, de anarchie van krakersrellen, en de wanhoop van koningin Juliana, die tot twee keer toe om stilte moet vragen om haar eigen troonsafstand verstaanbaar te kunnen maken. Zo rondom 1983 treedt de grote verkoeling van de winter in. Nederland bezuinigt, snoeit en verbiedt. Veel vernieuwing sneeft. Het feminisme zijgt ineen. Een wetsvoorstel waarin de leeftijd voor legale seks tot 14 of zelfs 12 wordt verlaagd, werd schielijk ingetrokken. Rockmuziek werd dood verklaard, net als disco. Het Werkteater, icoon van de jaren 70 hief zichzelf op, na veel interne strijd. Morrend stonden de recensenten aan de zijlijn, de cultuur leek stil te staan. Maar dan, in 1989 bloeit gewoon weer een nieuwe lente op. Premier Lubbers spreekt zijn verbazing uit tijdens de voorbeschouwingen: “er lijkt wel een enorm proces van sociale vernieuwing op gang gekomen in Nederland”. Rock en disco mogen doodverklaard zijn, house en hiphop beleven een snelle geboorte. XTC neemt de plek in die LSD in 1966 had. Thelma en Louise herhalen in vrouwelijke vorm en in cabrio de mannelijke motoren van Easy Rider uit 1969. Dutch design, commerciële televisie, eigenwijze merken als Orson & Bodil of Gap Star, de cultuur hangt vol jonge bloesem.

Na lente volgt vanzelf weer zomer, vanaf 1994. En wat zien we? Veel van wat we ook al in de jaren zeventig tegenkwamen. Androgynie. David Beckham, de icoon van de metroseksuele man, bekent dat hij graag voetbalt in een slipje van zijn vrouw. Normen en waarden worden weer vrij en persoonlijk. Weg zijn de superhelden van de jaren tachtig: Indiana Jones, Superman of Rocky, ze hoeven de samenleving niet langer te redden van tuig. Het tuig zelf neemt de hoofdrol over: de normloze seriemoordenaars van Pulp Fiction zijn de helden van midden jaren negentig. Wanneer ze per ongeluk het hoofd van iemand eraf schieten, maken ze zich vooral druk over de vlekken die het geeft in de auto en gaan vervolgens weer in discussie over friet met mayonaise. De seksuele moraal is vrij. Sex voor de Buch is het meest besproken programma en zelfs Catherine Keijl hijst zich in het leer en bezoekt met camera een SM parenclub in de provincie. In 1998 lijkt met de Gay Games en voorbereidingen voor het homohuwelijk ook de homo emancipatie in een eindstadium beland te zijn. Nederland is af. We gaan vol optimisme het nieuwe millennium tegemoet.

Maar de cyclus loopt door: zomer gaat, herfst komt. Na de Gay Games is het geduld bij veel hetero’s op: nu moeten ze vooral weer eens normaal doen, die nichten. Even later blijken ook een aantal imams geen blad meer voor de mond te nemen. De vrije markt telt niet alleen zegeningen. Nogal wat geprivatiseerde overheidsorganisaties voldoen niet aan de hooggespannen verwachtingen. Programma’s als Radar en Kassa! geven de zwellende klaagzang extra volume. De eerste gevallen van grootschalige financiële fraude openbaren zich. Als normen en waarden tijdens de zomer een persoonlijke keuze zijn, dan blijft dat niet alleen beperkt tot wat filmhelden. Ook CEO’s blijken wel te weten waar ze kunnen schuiven met normen. Het ongeduld en de onderlinge frictie nemen toe. De vrijheid van de een wordt steeds vaker de angst van de ander. Het wordt, kortom, herfst in de tijdgeest.
Premier Kok lanceert de exhibitionistische zelfverrijking, onruststoker Pim Fortuyn valt met zijn neus in de tijdgeestboter en zijn partij LPF groeit als kool. Wanneer er een vliegtuig in het WTC vliegt en Fortuyn vermoord wordt, bereiken we het dieptepunt van de herfstpolarisatie. Opnieuw neemt doemdenken de maatschappij over.
Tijd voor winter. Premier Balkenende probeert een discussie over normen en waarden op de agenda te krijgen. Nationale identiteit is een gevoelig gespreksonderwerp, waar prinses Maxima hard op afgerekend wordt. De ene na de andere canon vliegt ons om de oren. Nostalgie is mode. Alles om weer vaste grond te vinden. Jantje Smit of Frans Bauer, Hollandse sentimenten vormen een anker. Gezellige Hollandse programma’s als Boer zoekt vrouw of Ik hou van Holland trekken de grootste kijkerscharen. Maar ook CSI en Law en Order zijn televisiefenomenen: brave bloedserieuze agenten op zoek naar de waarheid en niets dan de waarheid. Ze offeren alles op, privéleven, nachtrust, om ons te vrijwaren van de wetsovertreders. Niks geen Pulp Fiction meer, normloosheid wordt niet meer gedoogd. Raad eens wie weer terug zijn in de bios? Inderdaad, Indiana Jones, Rocky en Spiderman komen ons weer redden. Ook in de kunst is er een opvallende comeback. Jeff Koons, ster van de winterse jaren tachtig kunst gaat halverwege de jaren negentig nog failliet. Maar vanaf 2006 duikt hij ineens overal weer op. Zijn kunst die volkse sentimenten uitvergroot in de schijnwerpers zet, past weer als een handschoen om de tijd.

KLOOF
Het is ondertussen november 2010. Er loopt een brede kloof door Nederland. De kloof tussen hoop en wanhoop. Veel mensen hebben alle vertrouwen verloren in de rechtsstaat, in oude zuilen, in de politiek, in de koningin en in elkaar. Er wordt weer afgerekend. Elkaar verwijt men vanachter dichtgeslagen deuren huftergedrag en buitensluiting. De politiek wordt marktwerking, criminaliteit en tweedeling ten laste gelegd; CEO’s graaicultuur en verkwanseling van Nederlandse belangen. Waarheid en opinie hebben zich vermengd tot een maatschappelijke mistbank waarin veel mensen de weg zijn kwijt geraakt. En dan hebben we ook nog een crisis te verwerken.
De kloof die dwars door Nederland loopt, van Volendam tot aan Zuid Limburg, zal zich nog wel even verdiepen.

En dat brengt me op de volgende, heel belangrijke stap. Vrienden van Nannet en Rob. Ik schaar u ogenblikkelijk onder de culturele elite van onze natie. Dat kan niet anders, wanneer u zich inlaat met zulke intelligente jarigen. Hoe kijkt u, weldenkend deel der natie, aan tegen de huidige tijdgeest in Nederland? Heeft u er ook zo genoeg van? Irriteert u zich ook steeds vaker aan de media, aan politici, aan het negativisme en het achterom-kijken in Nederland? Aan steeds dezelfde gezichten en verhalen in Pauw en Witteman of De Wereld Draait Door?
Als mijn eigen boek me één ding zou hebben moeten bijbrengen, dan is het dat iedere ontwikkeling zijn tijd nodig heeft. En toch merk ik dat ik hier sta als apostel van de ongeduldige hoop. Vrienden, als ik u zo mag noemen, de wintertijdgeest is weer over zijn hoogtepunt heen! Het wordt tijd voor lente!

In Bologna zag ik eerder dit jaar een spandoek hangen: No REWIND, REWAVE! Stond erop. Ik werd er helemaal warm van. No REWIND! Het wordt tijd dat we stoppen met herhalen, met het terugspoelen van de band tot het moment dat we de ander kunnen betrappen op een net iets grotere fout dan we zelf maakten in die periode. No REWIND! Re-wave! Wat een geweldig nieuw woord.
Laten we Her-golven. Laten we de winterse golven, die toch al over hun hoogtepunt heen zijn, achter ons laten. Laten we een optimistische tijdgeest ondersteunen door de huidige cynische rechts te laten liggen. Kortom: Laten we een nieuwe golf creëren en daarop richting de lente surfen. RE-WAVE. De toekomst komt in golven en we creëren ze zelf. Als wij het willen, als intelligente, invloedrijke mensen, dan creëren wij die lente, gezamenlijk. Wanneer we allemaal een minuscuul stapje richting lente zetten, dan gaat ie vanzelf schuiven, de tijdgeest.

Ter geruststelling: we zijn al niet meer de eersten die een stapje zetten. Overal in het land ontstaan nieuwe samenwerkingsverbanden. Ze heten StandUpInspiration, DuurzameDialogen, SocialeOverwaarde of 7DaysOfInspiration en ze hebben gemeen dat ze optimisme en veranderingszucht in zich dragen. Er wordt gewerkt aan de revolutie. De nieuwe hoopvollen kijken anders naar de werkelijkheid en herijken hem door er een nieuwe meetlat tegenaan te houden. En de meetlat die ze hanteren heet sociale zingeving.

Onderzoekers argumenteren dat de Maslow piramide een nieuwe laag nodig heeft, omdat in de westerse wereld het –huidige hoogste – niveau van zelfverwerkelijking een gegeven is.
Het Financieele Dagblad en Academia Aemstel deden onderzoek naar de beleving van werk:
“Veel mensen weten eigenlijk niet wat er ‘voorbij Maslow’ nog te doen, te groeien en te beleven valt. Nog mooiere en langere vakanties, nog meer zwembad om het huis, nog meer goeroes met hun eigen visie? Het inspireert niet meer. We willen geen consument zijn. We willen participeren in onze wereld. We willen niet voor niets geleefd hebben”.

Sociale zingeving is een onderwerp van de toekomst: ik ben wie ik ben vanwege de anderen om mij heen.
Zoals de yup een icoon werd voor het ontluikende individualisme, is de sociale netwerker een icoon voor een nieuwe tijd waarin verbindingen centraal staan.
De focus op individuele vrijheden heeft ons ver gebracht, maar uiteindelijk hebben we ons over de rand van het ravijn gestort. Ongelimiteerd streven naar eigenbelang dient uiteindelijk het eigen belang niet. Of, anders gesteld, Nederland als alleenleving bestaat niet. We zijn – of we nu willen of niet – onderdeel van een groter geheel: van een netwerk, van een economische keten, van een samenleving. Leiding uitoefenen, bijvoorbeeld, kan alleen zolang er mensen zijn die geleid willen worden, net zoals we minimaal één andere nodig hebben om ons onafhankelijk te kunnen voelen. We zijn wie we zijn vanwege de mensen om ons heen.

Alles is met alles verbonden. Die realisatie heeft vergaande gevolgen voor de manier waarop we de markt, de maatschappij en de politiek inrichten. Er komt nadruk te liggen op andere waarden. Bedrijven zijn in verwarring, maar de veranderingen kondigen zich aan. Gezonde groei komt boven uitmelken te staan en continue winstoptimalisatie boven eenmalige winstmaximalisatie. Mensen die dat extreem vinden klinken, wil ik even herinneren aan de winterperiode tussen 1983 en 1988. Toen we die ingingen geloofden we nog in de maakbare samenleving en een overheidsgestuurde economie. Toen we er in 1988 uitkwamen hadden we het neoliberalisme omarmd. In de ruim twintig jaar daarna hebben we de meest extreme vormen van vrijemarkteconomie voorbij zien komen. Er verandert veel in 20 jaar, maar het begint met een enkele stap. Unilever topman Paul Polman deed de zijne alvast: “Eenzijdig luisteren naar aandeelhouders helpt ons niet vooruit. Groei mag niet ten koste gaan van alles”, zei hij nog deze week.

De toekomst komt in golven en we creëren ze zelf.
Wat wij aandacht geven, bloeit en groeit. Mijn oproep aan u is dan ook: geef wat meer aandacht aan de lenteontwikkelingen in de samenleving. Aan het optimisme en idealisme. Als we de – nu nog kleine - idealen om ons heen wat meer aandacht geven, gaan ze groeien. Kies een hoopvol verhaal dat u wilt ondersteunen en praat er gewoon over, tijdens etentjes, lunches of koffie. Laten we 2011 benoemen tot het jaar van de aandacht. Aandacht voor het optimisme in onze omgeving, aandacht voor de verbindingen die we maken, aandacht voor elkaar. Geven we aandacht aan de lente, dan wordt het lente.

Profiel weblog

Slaat de Arabische Lente over...

tom kniesmeijer - 17/03/2011 09:58:00 - 104x read(s)

Slaat de Arabische Lente straks ook over naar Nederland?
Wat hebben het Spui, de Muur en het Tahrirplein gemeen? Veel. Verschillende landen, uiteenlopende culturen, maar één opvallende overeenkomst: mensen liepen er te hoop om vrijheid te eisen. Nog opvallender: de roep om vrijheid volgt een ijzeren regelmaat.
In mijn boek ‘De Seizoenen van de Tijdgeest’ voorspelde ik een nieuwe ‘lente’ in de cultuur, vanaf 2011. Hij lijkt steeds dichterbij te komen. De tijd is weer rijp voor revolutie. Er zijn natuurlijk meer pogingen tot opstanden door de jaren heen, maar...

Profiel weblog

Slaat de Arabische Lente over...

More articles